Pozytywizm warszawski był prądem umysłowym i okresem w dziejach kultury i literatury polskiej obejmującym lata od upadku powstania styczniowego 1863-64 do ostatniego 10-lecia XIX w. Zarówno jego ramy czasowe, jak i termin, zwłaszcza w zastosowaniu do zjawisk literackich, były i są nadal przedmiotem dyskusji (pozytywizm). Sami twórcy ruchu pozytywistycznego (m.in. P. Chmielowski) przyznawali, że nazwę tę traktowali umownie, ponieważ początek jego ofensywy zbiegał się w czasie z rozwojem pozytywizmu jako kierunku filozoficznego w Europie. W odniesieniu do literatury używano także określeń: literatura realizmu, literatura realizmu i naturalizmu, a 1948-56 stosowano termin realizm krytyczny. Pozytywizm w Warszawie narodził się głównie w wyniku ówczesnego układu stosunków społecznych i politycznych. Klęska powstania postawiła pod znakiem zapytania sens podejmowania wysiłków zbrojnych. Za najważniejsze w tej sytuacji uznano kształcenie się, starania o wszech-stronny rozwój kraju, przebudowę stosunków społecznych, dbałość o oświatę i kulturę. Głównymi szermierzami tej pokojowej walki byli słuchacze, następnie wychowankowie Szkoły Głównej Warszawskiej, a polem, na którym staczano boje, była prasa warszawska, zwłaszcza "Przegląd Tygodniowy Życia Społecznego, Literatury i Sztuk Pięknych". Program literacki epoki głosił postulat utylitaryzmu, czyli służebności literatury wobec nowych wyzwań. Romantycznemu pojęciu wieszcza przeciwstawiono ideał pisarza--obywatela. Postulat utylitaryzmu literatury sprowadzono do funkcji dydaktycznych, a jej tendencyjność do podejmowania najbardziej aktualnych tematów z życia społecznego i obyczajowego oraz kreacji wzorców osobowych.